Wageningen - Barneveld (29 km.)

Wie de strakke lijnen en steile kaden van het Valleikanaal ziet, zou niet zeggen dat deze waterloop een lange geschiedenis achter zich heeft. Het kanaal werd tussen 1473 en 1483 gegraven in opdracht van Bisschop David van Bourgondië, om de wateroverlast in het zuidelijk deel van de Gelderse vallei te beteugelen. De Bisschop Davidsgrift kon het water echter maar moeilijk verwerken. Het zou nog tot de jaren dertig van de twintigste eeuw duren voor de afwateringsproblemen werden opgelost. Een groot aantal beken in de Gelderse Vallei werd genormaliseerd, de Grift werd rechtgetrokken en omgedoopt tot Valleikanaal. Het kanaal was niet alleen bedoeld voor de afwatering van de vallei: het speelde ook een belangrijke rol in de inundatiestelling bij de Grebbelinie. Ironisch genoeg werden de werkzaamheden aan het kanaal uitgevoerd onder leiding van Anton Mussert, destijds hoofdingenieur bij de Provinciale Waterstaat van Utrecht.

In het water vinden we hier en daar bosjes riet en andere rommel - waarschijnlijk sporen van een muskusrat. In een weiland aan onze linkerhand strijkt een troep nijlganzen neer. Wonderlijk: op deze winterse dag lijkt alle natuurlijke activiteit afkomstig van exoten. Gelukkig zorgen de knotwilgen langs het kanaal en de sneeuw in de velden voor een Hollands effect.

Het ontstaan van Veenendaal hangt direct samen met de aanleg van de Bisschop Davidsgrift. Door het graven van de Grift werd het mogelijk om de turf, die in de omgeving van Veenendaal gestoken werd, af te voeren naar de Rijn, en daarmee naar de afzetmarkten in Holland en Vlaanderen. De Antwerpse koopman Gillis van Schoonebeke zond in 1549 300 Vlamingen naar de Gelderse Vallei om turf te steken, die werd gebruikt als brandstof bij de bouw van vestingwerken rond Antwerpen. De arbeiders stichtten de nederzetting Veenlandtdael, die in 1567 een eigen kerk kreeg. Vanwege de inkomstenderving de de kerken van Rhenen en Ede hierdoor leden, moest een jaarlijkse schadeloosstelling worden betaald. Hieraan kwam een einde toen Veenendaal in 1594 hervormd werd. Dat laatste verklaart misschien waarom Veenendaal nog altijd een calvinistisch bolwerk is.

Vandaag is het markt in Veenendaal. We eten een haring en drinken een biertje op een terras met uitzicht op de hervormde kerk. Het centrum van Veenendaal is hier en daar verminkt door winkelcentra en moderne woningbouw. Langs een McDrive en een wat troosteloos bedrijventerrein bereiken we de A12 en de spoorlijn. Aan de overzijde van het spoor ligt camping De Batterij, nabij een voormalige batterij die deel uitmaakte van de Grebbelinie. Vanaf hier volgen we de linie in noordelijke richting.

De Slaperdijk werd aangelegd in 1652, nadat jarenlange verwaarlozing van de waterkeringen tot herhaalde dijkdoorbraken had geleid. Ook toen kwam de vijand uit het oosten: door ontbossing in Duitsland hielden de hellingen langs de Rijn het water niet meer vast. In de achttiende eeuw kreeg het idee voor een inundatiestelling in de Gelderse Vallei vaste vorm en werden op strategische plaatsen verdedigingswerken aangelegd.

De Grebbelinie kwam in 1755 gereed. In 1793 vielen de Franse legers binnen en mislukte de inundatie - bij gebrek aan water. De Fransen trokken zich terug toen een Oostenrijks leger binnenviel. Een jaar later, toen de Fransen opnieuw aanvielen, slaagde men er wel in de Grebbelinie onder water te zetten. In de winter kwam het zwakke punt van de stelling aan het licht: het water bevroor, de Engelse soldaten die de linie verdedigden maakten zich uit de voeten en de Fransen konden ongehinderd doorlopen. De linie raakte in de negentiende eeuw in verval, werd in 1926 zelfs geheel opgeheven, maar tijdens de mobilisatie in 1939 werd hij weer in gebruik genomen. Tot de meidagen van 1940 is er aan de Grebbelinie eigenlijk nauwelijks een schot gelost. Toen de Nederlandse troepen na vijf dagen capituleerden waren aan de Grebbelinie ruim 380 Nederlandse militairen gesneuveld.

In het strijklicht wandelen we noordwaarts langs de Slaperdijk, sinds 1976 een natuurreservaat - een lang lint van boomdijkjes dat de noordelijke en zuidelijke helft van de Gelderse Vallei met elkaar verbindt. Bij het Werk aan de Daatselaar werpt de zonsondergang een fel oranje licht op de sneeuw tussen de bomen. We staan stil en wachten tot de zon verdwenen is. Het wordt nu snel kouder. Langs de bochtige landweggetjes bij Nederwoud lopen we richting Barneveld. Het landschap is halfopen en niet onplezierig. Hier en daar staan grote boerenhoeven. Mestlucht doet de aanwezigheid van varkensmesterijen en legbatterijen vermoeden. De bewoners nemen vast een voorschot op de zondagmorgen: er is geen mens op straat. Of toch: een groep jongens op crossbrommers maakt wheelies op het erf van een boerderij. Vanaf Veenendaal lopen we zonder kaart. In het invallend duister blijkt het niet eenvoudig om de weg naar Barneveld te vinden. Een meegebrachte autokaart (schaal 1:250.000) brengt uitkomst: een half uur later staan we op het perron in Barneveld. In Nederland kun je nauwelijks verdwalen.